Artikel

Colum van Wouter Daemen: Verzet!

Verhalen van opstand en verzet liggen verborgen op tal van plekken in de stad. Molenstraat 94, op het eerste gezicht een winkelpand zoals vele andere, is zo’n plek. Vrijwel niets herinnert er meer aan de twee broers en een van hun vrienden die hier vijfenzeventig jaar geleden in opstand kwamen tegen de Duitse bezetter. Het Platform Herinnering Tweede Wereldoorlog heeft 2018 uitgeroepen tot ‘Jaar van Verzet’, een jaar dat naadloos aansluit bij het thema van de Maand van de Geschiedenis. Reden te meer om deze bijzondere verhalen te blijven vertellen.

WO2GLD

Wim en André van der Veer drukten samen met hun vriend Toon Fredericks illegale bladen en pamfletten in de kantoorboekhandel en drukkerij van hun vader, gevestigd in Molenstraat 94. In april 1943 drukken en verspreiden ze een oproep om het werk neer te leggen. Een actie van verzet tegen het besluit van de Duitse bezetter om 300.000 Nederlandse mannen verplicht te werk te stellen in Duitsland. Met hun actie dragen ze bij aan wat later bekend zou komen te staan als de April-meistakingen, één van de grootste, spontane stakingen die Nederland in oorlogstijd heeft gekend.

Nadat in de drukkerij een stapel stakingsoproepen zijn ontdekt worden de drie mannen op 30 april 1943 opgepakt. Twee dagen later al wordt het drietal ter dood veroordeeld. Een vonnis dat een dag later wordt voltrokken ergens in het bos tussen Hengelo en Delden. Bewust worden de lichamen op een onbekende plek begraven, waardoor hun graven nooit zijn gevonden.

In de vijfenzeventig jaar die volgen raakt de herinnering aan Wim, André en Toon versnipperd en verspreid. Hun namen krijgen een plek op verschillende gedenkstenen, zoals die van Wim op een gedenksteen bij voetbalclub Union en die van Toon op een monument op de Radboud Universiteit. De afscheidsbrief van Toon gericht aan zijn vriendin komt terecht in de collectie van het Regionaal Archief Nijmegen, evenals de bidprentjes die ter nagedachtenis aan de broers worden verspreid. Het verhaal van de inmiddels negentigjarige zus Joke Pelser-van der Veer, wordt opgetekend in De Gelderlander. Het pand aan de Molenstraat doorstaat de oorlog en huisvest inmiddels een andere winkel.

De zus van Wim en André is het laatste, nog levende gezinslid van de familie van der Veer. Met het verdwijnen van de sprekende getuigen groeit het belang van de samenhang tussen de stille getuigen die overblijven. Samenhang tussen de bronnen die vaak verspreid zijn geraakt over verschillende musea en archieven. Samenhang tussen de persoonlijke verhalen van ooggetuigen of nabestaanden en de locaties waar de gebeurtenissen plaatsvonden of worden herdacht. Maar ook de relatie tussen de lokale, persoonlijke verhalen en de nationale gebeurtenissen waar ze een schakel in vormden.

Alleen samen vertellen de vele bronnen de bijzondere verhalen van verzet, moed en opofferingsbereidheid en behouden ze hun zeggingskracht en betekenis. Initiatieven als de werkgroep Oorlogsdoden Nijmegen doen onvoorstelbaar veel en goed werk in het samenbrengen van al deze bronnen om de persoonlijke verhalen. Zo kunnen de verhalen van André, Wim, Toon of een van de meer dan 4000 andere Nijmeegse oorlogsdoden verteld blijven worden. Meer nog dan een standbeeld of plaquette is Oorlogsdodennijmegen.nl daarmee voor de toekomst misschien wel het meest waardevolle oorlogsmonument van Nijmegen.

Wouter Daemen is coördinator van de stichting WO2GLD. Opgericht door de Radboud Universiteit, Erfgoed Gelderland en het RBT KAN zet WO2GLD zich als verbindende schakel in voor het versterken van de samenwerking, samenhang en duurzaamheid van de herinneringscultuur van de Tweede Wereldoorlog in Gelderland.

Alle rechten voorbehouden